ӨРКЕНДЕУ ӨЗЕГІ – ӨНДІРІС ПЕН ЕҢБЕКӨНДІРІС ЕҢБЕК

Қай өңірдің болсын экономикалық қуаты өндіріс көлемімен ғана емес, сол өндірістің ертеңгі әлеуетімен өлшенеді. Бүгін қолға алынған бастамалар ертең халықтың әл-ауқатына, еңбек нарығына және әлеуметтік тұрақтылыққа әсер етеді. Сондықтан қазіргі таңда инвестиция тарту мәселесі жергілікті билік үшін тек қаржы көзін көбейту емес, өңірдің ұзақмерзімді даму стратегиясының өзегіне айналып отыр. Бұл тұрғыдан алғанда Тұрар Рысқұлов ауданында атқарылып жатқан жұмыстар ерекше назар аударуға тұрарлық.

Соңғы жылдары аудан экономикасында байқалған оң өзгерістер кездейсоқ қалыптасқан үрдіс емес. Бұл – өндіріс орындарын көбейтуге, ауылшаруашылығын жаңа деңгейге көтеруге, кәсіпкерлікті ынталандыруға және инвестициялық ахуалды жақсартуға бағытталған жүйелі саясаттың нәтижесі. Экономиканың бірнеше саласын қатар дамыту арқылы аудан бір ғана бағытқа тәуелді болмай, тұрақты өсімге негіз қалай бастады.
Бүгінде ауданда жүзеге асырылып жатқан он беске жуық инвестициялық бастама осы сөздің нақты дәлелі. Бір қарағанда бұл жай ғана статистикалық көрсеткіш болып көрінуі мүмкін. Алайда әрбір жобаның артында жаңа өндіріс, жаңа технология, жаңа жұмыс орны және жаңа мүмкіндік тұрғанын ескерсек, оның аудан экономикасы үшін қаншалықты маңызды екенін аңғару қиын емес. Ең бастысы – бұл жобалардың басым бөлігі ұзақ мерзімге есептелген. Демек, олардың экономикалық тиімділігі бір жылдың көлемімен шектелмейді.
Жоспар бойынша барлық өндіріс орындары іске қосылған кезде жүзге жуық тұрақты жұмыс орны ашылады. Кейбіреулер үшін бұл көрсеткіш көп көрінбеуі мүмкін. Бірақ аудан көлемінде қарастырғанда әрбір жаңа жұмыс орны бірнеше отбасының әлеуметтік жағдайына оң әсер етеді. Тұрақты табысқа ие болған азаматтың сатып алу қабілеті артады, жергілікті кәсіпкерлердің қызметіне сұраныс көбейеді, бюджетке түсетін салық көлемі өседі. Яғни бір жұмыс орнының ашылуы тек бір адамның еңбекке орналасуымен шектелмейді, ол тұтас экономикалық тізбектің қозғалысына ықпал етеді.
Экономистер өндірісті дамытудағы ең тиімді модельдің бірі ретінде шикізатты терең өңдеу қағидатын жиі атайды. Өйткені тек өнім өндірумен шектелу қазіргі нарық жағдайында жеткіліксіз. Қосымша құн өнімді өңдеу барысында қалыптасады. Осы тұрғыдан алғанда аудандағы инвестициялық саясаттың бағыты дұрыс таңдалғанын байқауға болады. Мұнда ауылшаруашылығын дамыту тек мал басын көбейтумен немесе егістік көлемін ұлғайтумен шектелмейді. Негізгі мақсат – өндірілген шикізатты өңдеп, дайын өнім ретінде нарыққа шығару.
Мәселен жылына он миллион инкубациялық жұмыртқа өндіретін құс фабрикасының құрылысы – жай ғана жаңа кәсіпорын емес, бұл – бірнеше бағытты қамтитын өндірістік жүйе. Құс шаруашылығының дамуы жем-шөп өндірісіне, ветеринариялық қызметке, логистикаға және сауда саласына қосымша серпін береді. Бір өндірістің айналасында бірнеше шағын кәсіпкерлік субъектісі қалыптасып, өзара байланыс орнайды. Мұндай тәжірибе әлемнің көптеген дамыған аграрлық мемлекеттерінде өзін әлдеқашан дәлелдеген. Құс шаруашылығымен қатар мал шаруашылығына қатысты жобалардың қолға алынуы да заңды құбылыс. Ауданда ашылатын ірі қара мал бордақылау алаңдары мен сүт-тауар фермалары ауылшаруашылығының дәстүрлі бағытын жаңа технологиялармен ұштастыруға мүмкіндік береді. Бүгінде ауылшаруашылығы тек табиғи жағдайға тәуелді кәсіп емес. Бұл – цифрлық технология енгізілген, автоматтандырылған және ғылыми тәсілдерге негізделген өндіріс саласы. Сондықтан жаңа кешендердің іске қосылуы өнім көлемін ғана емес, оның сапасын да арттыруға ықпал етеді. Сүт өңдеу цехының салынуы да өңір экономикасы үшін айрықша мәнге ие. Өйткені бұрын шикізат күйінде өткізілген өнім енді өңделіп, нарыққа дайын тауар ретінде шығарылады. Бұл өндірушінің табысын көбейтумен қатар, өңірде қосымша жұмыс орындарының ашылуына мүмкіндік береді. Сарапшылардың айтуынша, ауылшаруашылығы өнімдерін өңдеу деңгейі артқан сайын өңір экономикасының сыртқы нарықтағы бәсекеге қабілеттілігі де күшейе түседі. Соңғы жылдары ауылшаруашылығында су үнемдеу технологияларын енгізу мәселесі жиі көтеріліп келеді. Климаттың өзгеруі, су ресурстарының азаюы және егістік алқаптарының кеңеюі жаңа шешімдерді қажет етеді. Осы қажеттілікті ескере отырып, ауданда жаңбырлатып суару қондырғыларын шығаратын өндірістің іске қосылуы жоспарланып отыр. Бұл жоба тек аудан шаруалары үшін ғана емес, бүкіл өңірдегі агроқұрылымдар үшін тиімді болмақ. Өйткені мұндай қондырғылардың отандық өндірісі импортқа тәуелділікті азайтып, ауылшаруашылығы техникасының қолжетімділігін арттырады.
Өнеркәсіп саласын әртараптандыру бағытындағы жұмыстар мұнымен шектелмейді. Ауданда жеңіл автокөліктерге арналған тіркемелер шығаратын кәсіпорынның құрылысы қолға алынуда. Алғашқы қарағанда бұл шағын өндіріс болып көрінуі мүмкін. Алайда шағын өндірістердің көп болуы экономиканың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Себебі ірі зауыттармен қатар орта және шағын кәсіпорындар көбейген сайын ішкі нарықтағы өндірістік байланыс нығайып, жергілікті өнімнің үлесі артады.
Сапалы ауыз су өндіретін зауыттың ашылуы да тұрғындардың күнделікті қажеттілігімен тікелей байланысты. Соңғы жылдары табиғи таза суға деген сұраныс едәуір артты. Бұл өндірістің іске қосылуы бір жағынан тұрғындарды сапалы өніммен қамтамасыз етсе, екінші жағынан ауданның азық-түлік өнеркәсібінің дамуына жаңа серпін береді. Инвестициялық жобалардың ішінде ерекше назар аудартатыны – кварцит кенін игеруге бағытталған тау-кен байыту кешені. Мұндай өндірістер аудан экономикасының құрылымын кеңейтеді. Егер ауылшаруашылығы өңірдің дәстүрлі бағыты болса, кен өндіру және оны өңдеу өнеркәсіптік әлеуетті қалыптастырады. Бұл өз кезегінде аудан бюджетінің кіріс бөлігін арттыруға, инженерлік инфрақұрылымды жаңартуға және жаңа мамандықтардың пайда болуына жол ашады.
Өңірдің өндірістік мүмкіндігін кеңейту жолында халықаралық әріптестікке де басымдық беріліп отыр. Бүгінде Катар инвесторларымен жүргізіліп жатқан келіссөздер соның айқын көрінісі. Егер бұл бастамалар нақты іске асатын болса, кварц плиталарын, фарфор және керамика бұйымдарын өндіретін кәсіпорындар ашылады. Мұндай өндірістердің ерекшелігі – олар ішкі нарықты ғана қамтып қоймай, экспортқа бағдарланған өнім шығаруға мүмкіндік береді. Бұл аудан экономикасының жаңа кезеңге қадам басқанын білдіретін көрсеткіштердің бірі болмақ. Инвестицияның нәтижесі бірден байқала бермейді. Оның нақты тиімділігі бірнеше жылдан кейін көрінеді. Дегенмен бүгін қолға алынған бастамаларға қарап-ақ ауданның болашақ даму бағытын аңғаруға болады. Өндіріс пен ауылшаруашылығын қатар дамыту, халықаралық әріптестікті күшейту және жаңа технологияларды енгізу – мұның барлығы өңірдің экономикалық келбетін түбегейлі өзгертуге бағытталған қадамдар.
Инвестиция мен өндірісті дамыту қаншалықты маңызды болса, сол өндірістердің жергілікті тұрғындардың әл-ауқатына нақты әсер етуі де соншалықты өзекті. Осы тұрғыдан алғанда мемлекет қолға алған қолдау тетіктерінің ішінде «Ауыл аманаты» бағдарламасының орны бөлек. Бағдарламаның басты мақсаты – ауыл тұрғындарын тек жұмыспен қамту емес, олардың өз кәсібін жүргізуге мүмкіндік беру. Соңғы жылдары еңбек нарығында қалыптасқан үрдіске назар аударсақ, халықтың бір бөлігі жалдамалы жұмысқа қарағанда жеке кәсіппен айналысуға көбірек бет бұра бастады. Бұл – экономиканың табиғи заңдылығы. Өйткені шағын кәсіпкерлік қаншалықты дамыса, өңірдің қаржылық тұрақтылығы да соншалықты нығая түседі.
Т.Рысқұлов ауданында бағдарламаның игілігін 15 ауылдық округтің 121 тұрғыны көріп отыр. Жалпы көлемі 873,9 миллион теңгені құрайтын жеңілдетілген несиелер ауыл тұрғындарының жаңа кәсібін бастауына немесе бұрыннан айналысып келе жатқан ісін кеңейтуіне жол ашты. Бұл қаражаттың әр теңгесі тек несие ретінде қарастырылмауы тиіс. Ол – ауылдағы экономикалық белсенділікті арттыратын инвестиция. Өйткені бір кәсіпкердің кәсібі өрге басса, ол қосымша жұмыс күшін тартады, жергілікті өнімге сұраныс қалыптастырады, қызмет көрсету саласының дамуына ықпал етеді. Яғни бір адамның бастаған ісі уақыт өте келе тұтас ауылдың экономикалық тынысына әсер ететін факторға айналады.
Мамандар ауылдық жерлердегі кәсіпкерлікті дамыту көші-қон мәселесін шешудің де тиімді тетіктерінің бірі екенін жиі айтады. Расында да, табысты кәсіп жүргізуге мүмкіндік туған жерде жастардың туған ауылында қалып, еңбек етуге деген ынтасы артады. Соңғы жылдары мемлекет тарапынан жасалып жатқан қолдау шаралары дәл осы мақсатқа бағытталып отыр. Сондықтан «Ауыл аманаты» бағдарламасының әлеуметтік маңызы тек қаржы бөлумен шектелмейді. Ол ауылдағы еңбек мәдениетін қалыптастырып, кәсіпкерлікке деген көзқарасты өзгертетін ұзақ мерзімді бастама ретінде бағалануы тиіс.
Экономиканың негізгі қозғаушы күші саналатын ауылшаруашылығы саласы да биыл тұрақты өсім көрсетіп отыр. Алғашқы бес айдың қорытындысы бойынша өндірілген жалпы өнім көлемі 21,3 миллиард теңгеге жетіп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 3,2 миллиард теңгеге артқан. Мұндай өсім кездейсоқ қалыптасқан нәтиже емес. Оның негізінде бірнеше жыл бойы жүргізілген жүйелі жұмыстар жатыр. Соңғы уақытта егіс алқаптарын тиімді пайдалану, асылтұқымды мал басын көбейту, су үнемдеу технологияларын енгізу және мемлекеттік қолдау көлемін арттыру бағытында атқарылған жұмыстар өз жемісін бере бастады. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ауылшаруашылығы тек табиғи жағдайға ғана тәуелді сала емес. Оның өнімділігі ғылыми жаңалықтарды енгізуге, технологиялық жаңаруға және еңбек өнімділігіне тікелей байланысты. Осы тұрғыдан қарағанда Т.Рысқұлов ауданындағы өсімнің басты ерекшелігі – сандық көрсеткіштен бұрын сапалық өзгерістердің байқала бастауы. Яғни өнім көлемі ұлғайып қана қоймай, өндірістің ұйымдастырылу мәдениеті де жаңа деңгейге көтеріліп келеді.
Көктемгі дала жұмыстарының сапалы ұйымдастырылуы күзгі жиын-терімнің нәтижесіне тікелей әсер ететіні белгілі. Осыны ескерген мемлекет биыл шаруаларға жеңілдетілген бағамен 11 183 тонна дизель отынын бөлді. Литріне 281 теңгеден ұсынылған жанар-жағармай шаруашылықтардың шығынын азайтып, егіс жұмыстарын уақытында аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл қолдау әсіресе шағын және орта шаруашылықтар үшін айрықша көмек болды. Себебі соңғы жылдары өндірістік шығындардың өсуі ауыл еңбеккерлеріне айтарлықтай салмақ түсіріп келгені жасырын емес.
Егін шаруашылығындағы тағы бір назар аударарлық бағыт – қант қызылшасы алқаптарының сақталуы. Биыл ауданның он бір шаруашылығы 1 135 гектар жерге тәтті түбір еккен. Бір қарағанда бұл қарапайым статистика сияқты көрінуі мүмкін. Алайда қант қызылшасы – стратегиялық дақылдардың бірі. Елдегі қант өндірісінің тұрақтылығы дәл осы шикізат көлеміне байланысты. Сондықтан бұл бағыттағы жұмыстар тек аудан экономикасына ғана емес, жалпы өңірдің азық-түлік қауіпсіздігіне де оң ықпал етеді. Соңғы жылдары ауылшаруашылығында еңбек өнімділігін арттырудың басты шарттарының бірі техникалық жаңару екені анық байқалып отыр. Қол еңбегіне негізделген шаруашылықтың тиімділігі төмен болады. Ал заманауи техника уақытты үнемдеп қана қоймай, өнім сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Осы бағыттағы жұмыстар Т.Рысқұлов ауданында да жүйелі жалғасуда. Бүгінде аудан шаруашылықтарының иелігінде 1 137 ауылшаруашылығы техникасы бар. Оның ішінде тракторлар, егіс кешендері, комбайндар және басқа да арнайы машиналар еңбек өнімділігін арттыруға қызмет етуде.
Жыл басынан бері техникалық парк тағы 36 жаңа машинамен толықты. Оларды сатып алуға 539,6 миллион теңге жұмсалған. Бұл қаржы шығын ретінде емес, болашақ өнімге салынған инвестиция ретінде бағалануы тиіс. Өйткені жаңа техника жанар-жағармайды аз тұтынады. Жұмысты қысқа мерзімде аяқтайды және техникалық ақаулардың алдын алады. Соның нәтижесінде шаруалардың өндірістік шығыны қысқарып, табысы арта түседі. Бұдан бөлек, жаңа технологияларды меңгерген жастардың ауылшаруашылығына қызығушылығы да күшейеді. Экономикалық өсім табиғатпен үйлесім тапқанда ғана оның нәтижесі ұзақ мерзімді болады. Сондықтан аудан басшылығы өндірісті дамыту мәселесімен қатар қоршаған ортаны қорғау жұмыстарына да айрықша көңіл бөліп келеді. Соңғы жылдары әлемде климаттың өзгеруі, шөлейттену және экологиялық қауіпсіздік мәселелері алдыңғы қатарға шықты. Мұндай жағдайда әр өңірдің жасыл желек қорын көбейтуі болашаққа салынған инвестиция деуге толық негіз бар.
Жыл басынан бері аудан аумағында 115 мыңнан астам ағаш көшетінің отырғызылуы – осы бағыттағы жүйелі жұмыстың нақты көрінісі. Бұл тек сенбілік барысында егілген ағаштар емес. Оның астарында елді мекендердің микроклиматын жақсарту, топырақ эрозиясының алдын алу, ауаның сапасын арттыру сияқты ұзақ мерзімді міндеттер жатыр. Ал күз мезгілінде «Жасыл белдеу» бағдарламасы аясында Жақсылық және Өрнек ауылдарында қосымша жиырма мың көшет отырғызу жоспары осы бастаманың жалғасы болмақ. Қазіргі таңда әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, инвестициялық тартымдылықты бағалағанда кәсіпкерлер тек өндірістік инфрақұрылымға ғана емес, өңірдің экологиялық жағдайына да назар аударады. Жасыл аймақтардың көбеюі, қолайлы өмір сүру ортасының қалыптасуы, абаттандырылған елді мекендер кез келген инвестор үшін қосымша артықшылық саналады. Сондықтан ағаш отырғызу жұмыстарын тек табиғатты қорғау акциясы ретінде қабылдау жеткіліксіз. Бұл – ауданның болашақтағы даму стратегиясының құрамдас бөлігі.
Жалпы Т.Рысқұлов ауданында атқарылып жатқан жұмыстарды саралай отырып, бір ерекшелікті анық байқауға болады. Экономиканың бір ғана бағытына басымдық беру тәжірибесі біртіндеп өзгеріп келеді. Оның орнына өндіріс, ауылшаруашылығы, кәсіпкерлік, инфрақұрылым және экология өзара сабақтас бағыттар ретінде қарастырылуда. Мұндай кешенді тәсіл ғана өңірдің ұзақ мерзімді дамуына негіз бола алады. Әрине, кез келген бастаманың түпкі нәтижесі уақытпен өлшенеді. Бүгін қолға алынған өндірістер ертең толық қуатына көшеді, кәсіпкерлікке бөлінген қаражат бірнеше жылдан кейін жаңа кәсіпорындарға ұласады, ал егілген көшеттер болашақ ұрпақ саялайтын жасыл желекке айналады. Сондықтан бүгінгі көрсеткіштерді тек статистика ретінде қабылдау жеткіліксіз. Олар – ауданның ертеңгі келбетін айқындайтын нақты қадамдардың көрінісі.
Арайлы ЖАҚСЫЛЫҚ.
Мақала республикалық «Қазақстан дәуірі» газетінен алынды.

Поделиться ссылкой: