«Дудар-ай» әнінің шығу тарихы

301 Views

Тақырыпқа арқау болған осы бір әнді көбіміз жақсы білеміз. Бірақ, бұл ән қалай шықты? Оның авторы кім? Осы сауалдарға жауап іздеп көрелік. Жалпы, «Дудар-айдың» үлкен махаббаттан, ғашықтықтан туған ән екені белгілі. Ол көптеген өнер зерттеушілерінің назарына іліккен туынды.

Зайсан қаласы Ардагерлер кеңесінің төрағасы Советхан Сәлиев газет біткенді қалт жібермей оқиды. Өзінің айтуынша, біздің «Құлан таңы» газетін де үнемі оқып отыратын көрінеді. Біз оны естіп, қуандық шыны керек. Өйткені, маңдай ақы еңбекті бағалайтын осындай оқырмандардан жылы сөз естігенде, марқайып қалады екенсің.
Советхан Сәлиев редакциямызға құр қол келмепті. Екі мақала әкеліпті. Бірі – «Дудар-ай» әнінің шығу тарихы жайлы болса, екіншісі – дана Абайдың «Айттым сәлем, Қаламқас» өлеңі жайлы. Яғни, «Айттым сәлем, Қаламқас әніндегі Қаламқас кім?» деген тақырыптағы мақала. «Құлан таңының» редакциялық алқасы автордың алғашқы мақаласын, яғни «Дудар-ай әнінің шығу тарихы» атты мақаласын газеттің 80-ші санында жариялауды жөн көрді. 1920 жылы Затаевич ел аузынан «Дудар-ай» әнінің бірнеше нұсқасын жазып алған. Тіпті, бір нұсқасын Ғани Мұратбаев беріпті. Енді біреуін Әміре Қашаубаевтан алған. «Дудар-айдың» формасы, жасалу жолы мен тәсілі халық әндеріне ұқсайды деп жатады мамандар.
Ән орташа екпінмен «Мәриям Жагор деген орыс қызы» деп асықпай басталады. Сөз қадірін білген адам бұл жолды Дударға ғашық болған Мәриям емес, үшінші жақтан басқа бір автордың баяндап тұрғанын бірден ұғады. Содан кейін келетін: «Он алты-он жетіге келген кезі» деген екінші жолында да қыз жөнінде ақпар беріліп, алдыңғы ойымызды нақтылай түседі. «Дудар-айым дудым, бір сен үшін тудым, шіркін-ай, Дудар-айым дудым-ай» деп келетін шумақта қазақ жігітіне ғашық қыздың сезімі бейнеленіп, ішкі сыры көрініс табады. Әсіресе, «қор болып, бір жаманға кетке­німше, алдымнан қазулы көр табылсайшы» деген жолдардан Мәриямның сезімі шынайы екенін көруге болады.
Кеңестік кезеңде бұл әнді кейіпкерінің өзі шығарды деп жүрді. Сезімге толы эпос пен лиризм астасып жатқан «Дудар-айды» шынымен Мәриям шығарған ба? Жарайды, ғашық болды, сезімін өлеңмен өрбітіп әнмен жеткізді дегеннің өзінде қазақтың халық әніне тән иірімдерді бойға сіңірген мынадай туындыны 16-17-ге енді келген орыс қызы шығарды дегенге көпшіліктің көңілі сене бермейді екен. Тіпті, әннің шығу тарихына ғылыми баға берген, «Дудар-ай» операсын жазған атақты композитор Евгений Бру­силовскийдің өзі осы пікірде болған. Ол «Дүйім дүлдүлдер» деген хикаясында «Бұл ән талассыз Арқа композиторларының біреуінің әні екеніне сенемін, өйткені, ән табиғаты кең ты­нысқа, шалқар диапазонға құ­рыл­ғаны өз-өзінен көрініп тұр.
Бұрын «Дудар-айды» Рыкина Мария Егоровна шығарды деп айтылса, енді оның нағыз авторы белгілі болды. Ол әншілік, серілік өнерімен аты шыққан Үлебай Әнетов екен. Бұл жайында Қазақ энциклопедиясында айтылады. Сонымен қатар, республикалық «Айқын» газетінде Төреғали Тәшеновтің «Осы жұрт Үлебайды біле ме екен?» атты мақаласы басылып шыққан. Сол уақытта басылымға жан-жақтан хат келген. Арасында Өркен­деу ауылынан хат жазған Рақым­берген Қозыбағар деген кісі болған. Оның айтуынша «Үлебай ақын 1966 жылы өмірден өткен. Оқымаған, хат танымаған жан болыпты. Ал, Астана қаласының Көктал тұрғын алабының Жаңақоныс көше­сінде тұратын жасы сексеннен асқан Сағындық Байұзақұлы деген ақсақал да Үлебайды білетінін жазған. Әннің тарихын білетіндердің айтуынша, Дүйсен деген әнші, домбырашы дударбас жігіт екеуі дос болған. Әндегі Дудар-ай осы Дүйсен. Екі дос сол аймақтағы ойын-сауықтың ажарын ашып, көркін қыздырған. Бір күні екеуін Садырбай деген жерге алтыбақанға шақырып, Ұялы ауылынан төтелей өтіп бара жатқанда, алдарынан шық­қан 15-16 жастағы орыс қызына кез болады. Бұл Мәриям еді. Қызға екі замандастың да көңілі ауады. Екеуі ақылдаса келе қыз қайсысын таңдаса, соған келіспекші болады. Сөйтіп, қызға сөз салғанда ол Дүйсенді таң­дайды. Дүйсен үйленейін десе, ағайындары қарсы болады. Бірақ, табандылық танытқан Дүйсен Мәриямға үйленеді. Көп ұзамай, Дүйсенді ағайындары ұрып-соғып алып кетеді. Осы арада екеуінің арасында хат тасушы Үлебай болған көрінеді. Ол екеуінің хатын да өлеңмен өріп жеткізеді. Міне, «Дудар-ай» әні осы кезде туады. Үлебай ол әнді ағайындары Дүйсенді екінші қайтара алып кеткенде Мәриямның атынан шығарған. Бұл әннің бар шындығы – осы. «Дудар-ай» – Үлебайдың туындысы. Бұған енді ешкімнің таласы бола қоймас.

Советхан СӘЛИЕВ,
Зайсан қаласы
Ардагерлер кеңесінің төрағасы.

Поделиться ссылкой: