Мирас Төлебаев: Қазақстандағы ішкі туризм көлемі 84,4%-ға өсті
12 Views
Соңғы жеті жылда Қазақстанның ішкі туризмі келушілер саны бойынша 84,4%-ға өсті. Елімізде жаңа әуежайлар салынып, теміржол вокзалдары жаңартылды. Заманауи қонақүйлер ашылып, нарыққа халықаралық желілер мен отандық жаңа брендтер келіп жатыр. Тұрғындар ел ішінде демалуды жиі таңдай бастаған.
Ал туристік сала экономиканың маңызды бөлігіне айналып келеді. Осы жылдар ішінде не өзгерді және әлі де қандай түйткілдерді шешу қажет? Бұл туралы бізге Туризм және спорт вице-министрі Мирас Төлебаев айтып берді.
– Мирас Қалиұлы, жеті жыл ішінде елімізде туристік сала қаншалықты өзгерді?
– Меніңше, бұл өзгерістер Қазақстан бойынша саяхаттайтын кез келген адамға байқалады. Бүгінде демалуға арналған мүмкіндіктер әлдеқайда көп: жаңа қонақүйлер, демалыс базалары, қызықты маршруттар пайда болып жатыр, сервис дамып келеді. Бұл сандармен де расталады. 2019 жылы орындарды орналастыру қызметтерін 4,7 млн ішкі турист пайдаланған. 2025 жылдың қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш 8,66 млн адамға жетті. Олай болса, жеті жыл ішінде өсім 84,4%-ды құрады. Жалпы, өткен жылы қонақүйлер, демалыс базалары және басқа да орналастыру объектілері шетелдік қонақтарды қосқанда 10,09 млн келушіге қызмет көрсетті. Оң динамика биыл да сақталып отыр. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында орналастыру орындарының қызметін 4,77 млн адам пайдаланса, оның 4,13 млн-ы – ішкі туристер. Алайда біз үшін тек туристік ағын көрсеткіштері маңызды емес. Жеті жыл ішінде туристік саладан түсетін салық түсімдері 160-тан 630 млрд теңгеге дейін, ал бұл салада жұмыспен қамтылғандар саны 460-тан 650 мың адамға дейін артты. Яғни, бүгінгі туризм – бұл тек демалыс пен саяхат қана емес. Бұл – жаңа жұмыс орындары, бизнесті дамыту және өңірлерге арналған қосымша кіріс көзі.
– Тұрғындар ел ішінде жиі саяхаттай бастады. Ал қонақүй бизнесі мұндай сұранысқа ілесіп үлгеріп жатыр ма?
– Соңғы жылдары қонақүй нарығы шынымен де айтарлықтай өсті. 2019 жылы Қазақстанда 3 592 орналастыру нысаны болса, 2025 жылдың соңына қарай олардың саны 4 482-ге жетті. Бұл – бұрынғыдан соңғы көрсеткішке қарағанда 25%-ға дерлік артық. Сонымен қатар қонақүйлер мен басқа да орналастыру орындарының сыйымдылығы 181 мыңнан 233 мың төсек-орынға дейін көбейді. Ал 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында елде жалпы сыйымдылығы 243 мыңға жуық төсек-орынды құрайтын 4 687 нысан жұмыс істеді. Мұнда тек саны емес, нарықтың өзі де өзгеріп жатыр. Қазақстанда Hilton, Marriott, Accor және басқа да халықаралық қонақүй желілері кеңейіп жатыр. Заманауи қалалық отельдерден бастап қала сыртындағы кешендер мен глэмпингтерге дейінгі жаңа орналастыру форматтары пайда болуда. Туристер үшін бұл – үлкен таңдау деген сөз. Ал нарық үшін – жоғары бәсекелестік пен қызмет көрсетудің жаңа стандарттары. Отандық компаниялардың дамуы да қуантады. Бүгінде бізде мейрамхана бизнесі саласында қызықты жобалар пайда болды. Мысалы, Pana Asia, Sun Group Asia, Auyl және өз тұжырымдамаларын ұсынып, қонақжайлық мәдениетін дамытып жатқан өзге де қазақстандық брендтерді атауға болады. Бұл – елде сапа тұрғысынан бәсекеге түсе алатын және қызықты өнімдер жасай алатын өз индустриямыздың қалыптасып келе жатқанының жақсы көрсеткіші.
– Ал туризм саласы инвесторлар үшін қаншалықты тартымды бола түсті? Нақты сезілетін экономикалық нәтиже бар ма?
– Бизнестің туризмге деген қызығушылығы шынымен де артып келеді және бұл инвестициядан айқын көрінеді. 2019 жылы салаға 502 млрд теңге салынса, 2025 жылдың қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш 1,26 трлн теңгеге жетті. Яғни, жеті жыл ішінде инвестиция көлемі 2,5 есе өсті. Тек өткен жылдың өзінде жалпы құны 345 млрд теңгені құрайтын 95 инфрақұрылымдық жоба жүзеге асырылды. Орналастыру нысандарының табысы да артып келеді. 2019 жылы олар көрсеткен қызметтер көлемі 121 млрд теңге болса, 2025 жылы 350,6 млрд теңгеге жетті. Бұл – іс жүзінде үш еселік өсім. Ең маңыздысы – туризм тек қонақүйлерге ғана емес, басқа салаларға да табыс әкеледі. Демалушы адам көлікпен жүреді, дәмханаларға барады, жергілікті өнімдерді сатып алады, экскурсияларға тапсырыс береді. Сондықтан туризмді дамыту әсіресе өңірлер үшін өте маңызды. Тіпті бір жаңа туристік нысанның өзі жаңа жұмыс орындарын ашып, жергілікті кәсіпкерлердің қызметіне қосымша сұраныс тудыра алады.
– Сонымен қатар қонақүй ашу немесе туристік кешен салу – арзан шаруа емес. Мемлекет бизнеске қалай көмектеседі?
– Бұл шынымен де мол шығынды талап ететін жобалар, әсіресе ірі қалалардан тыс, инженерлік желілері дамымаған жерлердегі құрылыс туралы айтатын болсақ. Сондықтан Қазақстанда туристік бизнесті мемлекеттік қолдаудың жеті шарасы қолданылады. Олар туристік нысандарды салу мен реконструкциялауға, жол бойындағы сервисті дамытуға, туристік автобустар мен тау-шаңғы курорттарына арналған жабдықтарды сатып алуға жұмсалған шығындардың бір бөлігін өтеуді, сондай-ақ санитарлық-гигиеналық тораптарды күтіп ұстауды субсидиялауды қарастырады. Бұдан бөлек, кәсіпкерлер «Даму» қоры арқылы жеңілдетілген қаржыландыру құралдарын, соның ішінде шағын және орта бизнестің инвестициялық жобаларын қолдайтын «Өрлеу» бағдарламасын пайдалана алады. Инвесторлар үшін инвестициялық келісімшарттар мен келісімдер шеңберінде жеңілдіктер де қарастырылған. Жобаның шартына байланысты бұл салықтық және кедендік жеңілдіктер, мемлекеттік заттай гранттар және басқа да құралдар болуы мүмкін. Инфрақұрылым мәселесінде де маңызды өзгерістер бар. Енді жергілікті атқарушы органдар елді мекендерден тыс жерлерде және ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда туристік нысандарға дейін инженерлік желілерді жобалауға, салуға және оларға қызмет көрсетуге құқылы. Бұл әсіресе ұлттық парктер мен шалғайдағы туристік аймақтар үшін маңызды. Егер инвестор сапалы нысан салуға дайын болғанымен, электр қуатының, судың немесе жолдың болмауы үлкен кедергіге айналатын сәттер кездесетін. Сондықтан біздің міндетіміз – бизнеске тек қаржылай қолдау көрсету емес, жаңа жобалар нақты жұмыс істей алатын жағдай жасауға көмектесу.
– Көптеген туристер Қазақстандағы демалыстың басты түйткілі – межелі жерге жетудің қиындығы екенін айтады. Бұл бағытта не өзгеріп жатыр?
– Келісемін, көлік қолжетімділігі – түйінді мәселелердің бірі. Елімізде көрікті жерлер көп, бірақ олардың бәріне бірдей жылдам әрі ыңғайлы жету мүмкін емес. Сондықтан қазір бұл жағдайды өзгертуге бағытталған ірі жобалар жүзеге асырылып жатыр. Атап айтқанда, Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Кендірлі, Катонқарағай және Зайсан туристік аймақтарында үш жаңа әуежай салынып жатыр. Кендірлі әуежайы Каспий теңізінің жағалауына қатынайтын жолды жақсартуға және Маңғыстау облысындағы курорттық аймақты дамытуға жаңа мүмкіндіктер ашады. Катонқарағай мен Зайсан әуежайлары Шығыс Қазақстанның табиғи көрікті жерлерін қолжетімді ете түседі. Бұл экологиялық туризмді дамыту үшін өте маңызды. Сонымен қатар қолданыстағы әуежайлар да модернизацияланып жатыр. Соңғы жылдары Алматы, Қызылорда және Шымкент қалаларында жаңа терминал кешендері бой көтерді. Телекоммуникация мен теміржолда да үлкен жұмыс жүргізіліп жатыр. Елде 124 теміржол вокзалын қайта жаңарту бағдарламасы жүзеге асырылуда. 2026 жылғы тамыздағы мәліметтерге сәйкес, 72 нысанда жұмыстар аяқталды. Ғимараттар, күту залдары, платформалар, навигация жүйелері жаңартылып, жолаушылар үшін жайлы жағдай жасалып жатыр. Бұдан бөлек, 2026 жылы Балқаш, Үржар және Үшарал бағыттары бойынша әуерейстерді субсидиялау қарастырылған. Бұл Балқаш пен Алакөл көлдерінде демалуды жоспарлағандар үшін өте маңызды. Түптеп келгенде, біз Қазақстан бойынша саяхаттың жолдағы қиындықтардан емес, жайлы сапардан басталғанын қалаймыз.
– Ал туристік өңірлердің өзінде не өзгеріп жатыр? Өйткені жайлы демалыс тек қонақүй мен жолдан тұрмайды ғой.
– Әрине. Турист үшін барған жерінде қарапайым қолайлы жағдайлардың болуы маңызды: таза жағажай, санитарлық тораптар, түсінікті навигация, ақпарат пен көмек алу мүмкіндігі. 2021–2025 жылдары Қазақстанда 483 санитарлық-гигиеналық торап орнатылды. Тек соңғы жылдың өзінде курорттық дестинацияларда 10-ға жуық жағажай аймағы абаттандырылды. Бүгінде елде 23 визит-орталық пен 11 туристік ақпараттық орталық жұмыс істейді. Мұнымен қоса, 10 негізгі өңірде дербес туризм басқармалары құрылды. Жеке мәселе – қауіпсіздік. 2019 жылдан бастап Қазақстанда туристік полиция жұмыс істейді. Оның қызметкерлері саяхатшыларға көмектеседі, қонақтарға кеңес береді және танымал туристік орындарда тәртіпті қамтамасыз етеді. Сонымен қатар қазақстандықтардың табиғатта демалуды жиілеткенін де байқап отырмыз. Егер 2019 жылы ұлттық табиғи парктерге 1,38 млн адам барса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 3,6 млн-ға жетті. Бұл – 2,6 еселік өсім. Сондықтан жаңа бағыттарды дамытып қана қоймай, табиғатты сақтау, қауіпсіздікті қамтамасыз ету және келушілерге қолайлы жағдай жасау маңызды. Биыл сондай-ақ 18 жасқа дейінгі балаларға ұлттық табиғи парктерге тегін кіруді, гидтердің қызметін реттеуді жетілдіруді және туристік автобустар үшін «жасыл дәлізді» енгізуді қарастыратын заңнамалық өзгерістер қабылданды.
– Қазір Қазақстанда фестивальдар, концерттер мен гастрономиялық шаралар жиі өтеді. Олар туризмнің дамуына қаншалықты әсер етеді?
– Бүгінде адамдар тек көрікті жерлерді тамашалау үшін емес, әсер алу үшін де саяхаттайды. Ірі концерттер мен фестивальдардың Қазақстанға келуге өз алдына бөлек себепке айналып жатқанын көріп отырмыз. Әлемдік жұлдыздардың өнер көрсетуі – мұның жақсы мысалы. 2025 жылы Қазақстан Дженнифер Лопес пен Backstreet Boys тобын қабылдады. Музыкалық шараларда сонымен бірге Робби Уильямс, Алан Уокер және Крейг Дэвид өнер көрсетті. 2026 жылы концерттік афиша одан да мазмұнды бола түсті. Халықаралық әртістердің арасында – Deep Purple, Megadeth, Рики Мартин және Энрике Иглесиас бар. Мұндай оқиғалар тек қазақстандықтардың емес, шетелдік қонақтардың да назарын аударады. Көпшілігі арнайы концертке келіп, сонымен бірге қаламен танысады, мейрамханаларға, көрікті жерлерге барып, бірнеше күнге аялдайды. Сондықтан ірі концерттердің әсері іс-шара өтетін алаңның шеңберінен әлдеқайда алшақтайды. Қонақтардың қосымша ағынына қонақүйлер, мейрамханалар, көлік компаниялары және бизнестің басқа да өкілдері ие болады. Бұл ретте біз тек концерттік қана емес, жалпы оқиғалық туризмді дамытып жатырмыз. 2026 жылы министрліктің үйлестіруімен 55 ірі іс-шара жоспарланған. Олардың ішінде 43-і өтіп, 1 млн-нан астам қатысушының басын қосты. Ақпараттық қамту 250 млн пайдаланушыдан асты. Бұл – қонақтарды өңірлеріміздің дәстүрлерімен және ерекшеліктерімен таныстыратын музыкалық фестивальдар, гастрономиялық мерекелер мен мәдени оқиғалар. Біз үшін әрбір өңірдің адамдар арнайы жоспарлап келетіндей өзіндік танымал іс-шараларының болуы маңызды. Елімізде қызықты оқиғалар неғұрлым көп өтсе, туристердің бізге келуіне және қайта айналып соғуына соғұрлым көп себеп болады.
– Жаңа қонақүйлер, мейрамханалар, туристік кешендер мамандарды талап етеді. Қазақстанда кәсіби кадрлар жеткілікті ме?
– Бұл ең маңызды мәселелердің бірі. Әдемі отель салып, заманауи жабдықтар сатып алуға болады, бірақ қонақтың әсері оны қарсы алатын және қызмет көрсететін адамдарға байланысты. Бүгінде Қазақстанның 60-тан астам жоғары оқу орны туризм саласы үшін мамандар даярлайды. Жалпы алғанда, бейінді бағыттар бойынша 15 мыңнан астам студент білім алып жатыр. Соңғы жылдары туристік білім беру мүмкіндіктері кеңейді. Түркістанда Қазақстандағы осы бағыттағы алғашқы мамандандырылған жоғары оқу орны – Халықаралық туризм және меймандостық университетінің ашылуы маңызды қадам болды. Бүгінде мұнда 2 772 студент пен магистрант білім алып жатыр. Университет қонақүй және мейрамхана бизнесі, туристік компаниялар және меймандостық индустриясының басқа да бағыттары үшін мамандар даярлайды. Біз үшін түлектердің салаға тек дипломмен ғана емес, практикалық дағдылармен, тілдерді меңгерумен және қызмет көрсетудің заманауи стандарттарын түсінумен келгені маңызды. Өйткені турист сапардың кейбір егжей-тегжейін ұмытуы мүмкін, бірақ жақсы қарым-қатынас пен сапалы сервис ұзақ уақыт бойы есінде қалады.
– Соңғы жеті жылдың нәтижелеріне қарасақ, Қазақстан халықаралық туристік картада қаншалықты алға жылжыды? Және әлі де не істелуі керек?
– Меніңше, бұл жерде тек өзіміздің ішкі көрсеткіштерімізге ғана емес, халықаралық бағалауларға да қарау маңызды. Мысалы, 2024 жылы Қазақстан Дүниежүзілік экономикалық форумның Саяхат пен туризмді дамыту индексінде бірден 14 сатыға көтеріліп, 119 елдің ішінде 52-орынға ие болды. Рейтингтің алдыңғы шығарылымында біз 66-позицияда болған едік. Бұл туристік саладағы өзгерістердің халықаралық бағалаулардан да көрініс табатынын білдіреді. Дегенмен, алда әлі де ауқымды жұмыстар тұрғанын түсінеміз. Инфрақұрылым, көлік қолжетімділігі, сервис сапасы және жекелеген туристік аумақтарды дамыту бойынша әлі де шешімін таппаған мәселелер бар. Қазақстанның Ұлттық даму жоспарына сәйкес, 2029 жылға қарай орналастыру орындарының қызметтерін пайдаланатын ішкі туристер саны 11 млн адамға жетуге тиіс. Ол үшін Туристік саланы дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы жаңартылды, ол алты бағыт бойынша 66 іс-шараны қарастырады. Біз цифрландыруға да баса назар аударамыз. Келешекте туристік ағындарды нақтырақ есепке алу үшін мобильді операторлардың деректерін пайдалану жоспарлануда. Бұл қай бағыттардың көбірек сұранысқа ие екенін және кай жерде инфрақұрылымды дамыту қажеттігін жақсырақ түсінуге көмектеседі. Осы жылдар ішінде көп нәрсе өзгерді. Қазақстандықтар өз елінде жиірек саяхаттай бастады, бизнес туризмге белсенді түрде қаржы салуда, демалыстың жаңа бағыттары пайда болуда. Алайда мен үшін туризм дамуының басты көрсеткіші – тек статистика емес. Ең бастысы – адамның демалыс орнына артық қиындықсыз жете алуы, сапалы сервис алуы, өзін қауіпсіз сезінуі және қайта айналып келгісі келуі. Бiздің көздейтініміз де – осы.
– Әңгімеңізге рақмет!