МЕЛСТІҢ МҰҢЫ немесе өсектің өлетін күні бар ма екен?

371 Views

Құлан топырағы әдебиет майданында өз өрнегімен көзге түскен таланттарға бай. Мәселен, проза саласының майталманы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, көрнекті жазушы Әкім Тарази мен балалар ақыны Әдібай Табылдиев бір мектепте оқыған. Поэзияға да атын суарған ақындарымыз баршылық. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты, ақын Қуандық Шолақ, Қазақстан Жазушылар Одағының облыстық филиал төрағасы, республикалық «Егемен Қазақстан» газетінің Жамбыл облысындағы меншікті тілшісі Хамит Есаман, облыстық «Ақ жол» газетінің мәдениет және спорт бөлімінің редакторы Табиғат Абаилдаев өлеңге өзінің қолтаңбасын қалдырып келе жатқан дарындар.
Құрметті оқырман! Бүгін біз сіздерге тағы бір талантты жасты таныстырып, оның тұсауын кескелі отырмыз. Ол осы Құланда туып өскен өреніміз – Ақымет Қанатұлы Қамшыбек. Ақымет небәрі 19 жаста. Мектеп табалдырығында оқып жүріп әдебиетке құштарлығын танытқан Ақымет қазір Алматыдағы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология және әлем тілдері факультетінің екінші курсында оқиды. 2016 жылдан бері баспасөз бетінде материалдары жарияланып келеді. Бүгін біз жас таланттың Мелс Өзбеков сынды біртуар сазгердің өмірі туралы тырнақалды эссесін жариялап отырмыз.

Түн. Тымық ауа, тұнық сезім. Қоңыр күздің түнгі салқыны бойыңды билеп, дегбіріңді қашырып тұр. Көше бойы тым-тырыс. Құлаққа ұрған танадай. Бәрін жер жұтып қойғандай тыныштық орнаған. Қуанған, шаттанған балалар күлкісі мен адамдардың жүрісі сап тыйылған мезгіл. Тек анда-санда жыл­дамдығымен жапырып өтердей құлаққа жағымсыз естілетін машина гүрілі мен көше кезіп жүрген иттердің әупілдеген, ырылдаған, кейде қыңсылай үрген дауыстары сонадайдан талып естіледі.
Мелс Өзбековпен сырласып, сыр алысып отырғаныма бие сауымынан аса уақыт өтті. Дұрысы – М.Өзбековтің құрметіне қойылған ескерткіштің сұлбасына көз жүгіртіп, өз ойыммен өзім әлек болып отырмын. Ой тұңғиығындағы сілкініс. Мүсінші Мелстің толқынданған шашын, қалың қою қасын, көтеріңкі біткен мұрнын дәл, келістіре сала біліпті. Тек көзі… Көзінде өзгешелік бар секілді. Өткір емес, бірақ ойлана көз тастайды. Данышпан Гераклит те тауып айтқан ғой, шіркін. Заманында ол: «Көз құлаққа қарағанда әділ куәлік етеді» деген екен. Шынымен, Мелстің жанары сезім сергелдеңіне талай малынғанын айғақтап тұр. Қиянаттың қышқыл дәмін тартқан композитордың мұңды көздері өңменіңнен өтіп барады. Мұңға толы көздер. Ойлы көздер. Осы сәтте Мелстің өкініш пен сағынышқа толы әніне мен де қосылдым:
«Өмір емес – жалыныш,
Өмір енді – сағыныш.
Айналайын әндерім,
Арманымды алып ұш».
(«Өмір енді – сағыныш». Сөзі: Арғынбай Бекбосын; әні: Мелс Өзбеков)

Қайда барсам да, қандай шығармашылық ортада жүрсем де, шама-шарқым келгенше Мелс Өзбековтің әсем әуенді әндерін айтып, барынша дәріптеп жүремін. Қолдан келгенше. Сонда түрлі адамдармен сұқбаттасып, Мелс туралы аз-кем әңгіме өрбітеміз. Әңгіме ауаны оның шығармашылық ортасы мен әндерінің шығу тарихы туралы болады. Бірде Мелс Өзбековпен замандас егде тартқан бір қариямен әңгіме-дүкен құрып, сазгердің болмыс-біті­мі­не қатысты сұрақтар қойған едім. Қария бұл сауалдарға: «Е-е-е, Мелстің санаулы-ақ әнін білемін. Тәп-тәуір жігіт еді, тек ішкені болмаса. Бірақ «ахаңды» қатты ішетін» деген сыңайда жауап берді. Дәл осындай сөздерді үстін-үстіне жаудыра берді. Ішім түйіліп, көзім тұманданып кетті. Салым суға кетіп, неге ғана сұрақ қоя қалдым деп өкінішім ішімде өртеніп жатты. Қарияның сөзіне қарсы шығып, дау айтқым-ақ келді. Алайда жас үлкендігін сыйладым. Өз ойым ішімде бықсыған түтіндей қала берді.
Осы бір сәттерде оңаша ой отауына енгім келеді. Осындай асқаралы алып тұлғалардың қазақ қоғамына сыймай келе жатқанына қанша ғасыр, қанша жыл өтті екен? Шалкиіз, Қазтуған, Біржан, Ақан, Абай секілді ұлы тұлғаларымыз тғдырдың таяғын сан мәрте көрді. Тар шеңбердің бойына сыймады. Неге біз талант­тарға, маңдайымыздың жарығы болған, сөз бен жыр сүлейлеріне қол­дау көрсете алмаймыз? Неге біз оларды өсек пен өтіріктің құрбаны етуге дайынбыз? Неге біз олардың білімі мен білігін, ойы мен парасатын ұлт мүддесіне жұм­сай алмаймыз? Таланттардың парқын біле алмай жүргенде, талант­сыздардың атын атау­ға құмармыз. Бұл – ұлт қателігі, біз­дің қателігіміз. Осы қателік­тің құрбаны Мелс еді.
Таланттар – тағдырлас жандар. Расында, олардың өмірі қиянат пен қауіпке толы. Ал, Шәмші, Мұқағали, Мелстердің бастары қара жердің қойнына кіргенше өсектен арылмады. Аяқтан шалатындар көп болды. Кей басқосуларда шығармашылық туралы кесек-кесек пікір айтып, өнер деп туылған жандардың ұлт үшін үлкен қазына екендігін атап өтесің. Алайда қарсы жақтың пікірі үнемі дайын тұрады. «Олар талант емес. Таза халтура. Олардың ең үлкен қателігі – ішетіні. Ал, ұлты үшін, елі үшін туған таланттар ішпейді. Ащы суды атасынан қалған ас секілді ішетінін неге айтпаймыз» деп өзегіңді өртке орайды. Тұла бойың жанып бара жатқандай терлейсің, сосын ыстықтайсың, ең ақыры күйесің. Міне, бізде өнерді осылай бағалайды. Осындай дүниелік ойлардың жетегінде кетіп бара жатқанымызға налисың. Бірақ пендешілік пікірлерді ысырып қойып, олардың халық жүрегінен орын алғанын ауыз толтырып айтуға болады емес пе!? Қанша уақыт өтсе де, қанша заман өзгерсе де, таланттардың мұралары асыл тас секілді тот баспай келе жатыр ғой. Сондықтан өнер – өміршең.
Тіп­ті, іргемізді жайлаған орыстар ұлы тұлғаларын қалай дәріптейді десеңші. Жақсы­лы­­ғын асы­­рып, жаманды­ғын жасырып отыр ғой. Шығармашыл жандардың арасын­да қатты ішеді деген Есенин мен Высоцкийдің өзін орыстар қалай құрметтеп жүр. Қанша қыз-келіншектермен көңіл жарастырған Есениннің тентектігін еркелікке балап, әлі күнге дейін орыстар оны әспеттеп, өлеңдерін қалай бағалап жүр! Міне, өнер. Өнерге деген құрмет. Біз де осы солтүстіктегі көршімізден үлгі алуымыз керек-ақ. Алайда журналист Қали Сәрсенбай айтпақшы: «Өсектің өлетін күні бар ма екен?».
Сонымен қатар талантты адамдар шынайы болып келеді. Таза, кірпияз қалпын сақтайды. Ешкімге жағынбайды. Емешегі үзіліп ешкімнен атақ-даңқ күтпейді. Бақ-дәреже талантты жанды өзі іздеп тауып алады. Себебі талант – әділетсіздікке қарсы күрес. Олардың өмір сүру жолы қарапайым адамдардан мүлдем басқаша. Талантты адамдар өз кеңістігінде, өз қиялынан туған әлемде өмір сүреді. Олар жеті қабат жер астындағы нәрселер мен жеті қат аспанның құпия­ларын біледі. Бұл таланттардың қиял жүйріктігін, жүрегінің аңсары басқа әлемде екендігін көрсетеді.
Мелс те бізге беймәлім әлемнің адамы еді. Ал, біз оны түсінбедік, түсінуге тырыспадық. Оның өнерін бағалай алмадық. Тірі кезінде көлемді сұқбат ала алмай қалғанымызды үлкен қасіретке балаймын. Ел кезіп, барған жерін әнмен әлдилеп жүретін сазгердің өмір жолы, шығармашылық жолы туралы тек көрген-білген адамдардың айтуымен ғана мақала жазған сымақтанып жүрміз. Ал, Мелс бос уақытында қандай іспен шұғылданушы еді? Ол қай кітапты сүйіп оқыған? Сазгер рок, джаз бағытындағы әндерді тыңдап па еді? Сал-серілердің жолын қуып, аң аулап, түлкіге тазы салған ба? Міне, осы біз ойлаған сауалдардың жауабы бос қалған күйінде қалды. Әр әнінің шығу тарихынан бейхабармыз. Ал қазір біздің білетініміз – Мэлс ішкіш, кезбе, қаңғыбас, қылжақбас… Ха-ха-ха. Қасірет.
Бірақ дәтке қуат етер бір кереметті сіздермен бөліскім кеп тұр. Бірде әлеуметтік желіні ақтарып отырсам, «Youtube» қосымшасынан Мелс Өзбековтің әні мен Әбдірахман Асылбековтің сөзіне жазылған «Келші, Айым» әнін кезіктірдім. Жазушы Дулат Исабековтің сценарийі бойынша түсірілген «Гауһартас» кинофильмінде аталмыш әнді актер, Қазақстанның халық әртісі Досхан Жолжақсынов домбырамен орындайтыны сіз бен бізге мәлім, көзі қарақты оқырман қауым. Бір айта кетерлігі – осы уақытқа дейін «Youtube» қосымшасынан бұл әнді 5 миллион адам тыңдапты. 5 миллион! Бұл үлкен көрсеткіш. Сазгер әніне ақжарма пікірлерін, ақ ниет көңілдерін білдірген жандарда есеп жоқ. Сондай-ақ бұл әнді белгілі әнші Қарақат Әбілдинаның әсем әуезбен орындауы жүрегіңді елжіретсе, «Кешью» тобының орындауындағы «Келші, Айым» әні өзгеше сазға бөленген. Бұл құлазып тұрған көңілге сәуле береді. Алайда ән мәтінін бұрмалап айту бұл жерде де орын алыпты. Әттең…
«Көгілдір көл беті,
Көк елес көлбеді.
Мен тұрмын жағада жабыр­қау.
Ай нұры арайлы,
Айдынға тарайды.
Сүйіктім келер ме, япырмау?»
— деп басталатын ән мәтіні Досхан Жолжақсынов, Қарақат Әбілдина, «Кешью» тобының орындауында былайша өріс алады:
«Көл беті көрікті,
Ай нұры арайлы.
Мен тұрмын жаға­да жабырқау.
Көп елес көлбеңдеп,
Сәуле боп тарайды.
Сүй­генім келер ме, япыр­мау?».
Ал қайырмасына келер болсақ, ол жерде де мәтін шалағайлығы, өнерпаздардың ізденісінің жоқтығы көрініс табады.
Жалпы әннің шығу тарихы жайлы атам Қамшыбек пен әжем Мадина көп ақпарат айтып, ой-санама сілкініс жасаған еді. М.Өзбеков Қамшыбек атама айтқан бір әңгімесінде: «Ол кезде менің консерваторияда оқып жүрген кезім еді. Алматы медициналық институтының Айымзада есімді қызына ғашық болдым. Жанарларымыз оттай жанып, қос жүрек бірін-бірі түсініп, махаббаттың шарабына мас болып жүргенімізде, жазғы каникул да келіп қалды. «Жаңа оқу жылы басталғанша…» деп, екеуміз бір-бірімізді қимай, ол өзінің ауылы Алматы маңына, мен Луговойға кете бардық. Алғашқы кезде Айымзада хабарын айтып, хат келіп тұрушы еді. Соңыра оның ізі суға сіңгендей ғайып болды. Себебін сұрап хат жазайын десем, ол: «Үйге хат жазба, ата-анам біліп қойса, ұят болады» деген соң, каникулдың бітуін күттім.Үздігіп күткен жаңа оқу жылы да басталар уақыт болды. Мен ауылдан құстай ұшып Алматыға келсем, Айымзада әлі келмепті. Екі көзім төрт болып отырғанда, курстас қыздардың бірі келіп, Айымзаданың каникул кезінде шомылып жүріп, суға кетіп қайтыс болғанын айтты. Мен кездейсоқ сең соққандай көзім қарауытып, отырып қалдым… Сабақ та жайына қал­ды. Бөлмемдегі Айымзаданың суретіне қарап, көкірегім қарс айырылып, төсекте сұлқ жаттым да қойдым. Күнтізбеге қарасам сабаққа бармағаныма да бір ай болыпты. Осылай көңілсіз отырғанымда есіктен дабырласып Әбдірахман Асылбеков пен Дулат Исабеков кіріп келді.
–Ау, Мәке, мұның қалай? Ғашық адам осылай жігерсіздік танытып, босқа жата бере ме? Егер шын ғашық болсаң, Айымзадаға әннен ескерткіш орнат. Мына Әбекең ақын ғой, сөз­ін жазып берер, мен де қарап қалмаспын, – деп Дулат жұбату айтты. Маған олардың сөзі қуат беріп, далада біраз сергіп жүрдім де, ән жазуға отырдым» – деп «Келші, Айым» әнінің шығу тарихын өз аузымен айтып берген. Мұңды, сағынышқа толы, сезімнің сырлы пернелерін тербейтін ән. Қайғылы ән
Жуырда Мұқан Төлебаев атындағы балалар музыка мектебі вокал бөлімінің ұйымдастыруымен даңқты сазгер Мелс Өзбеков әндерін насихаттау мақсатында апталық өткен болатын. Апталықтың негізгі діңгегі – композитор шығармашылығына кеңірек тоқталу. Бұл іс-шараға Қазақстан Журналистер Одағы сыйлығының иегері, ауданның Құрметті азаматы Сейсен Қожеке қатысып, Мелстің өнегелі өміріне шолу жасап, өзінің ойын бөлісті. С.Қожеке сазгердің көзін көрген жандардың бірі. Сол бірге жүрген кезеңдерді еске алып, бір толғанды. Бүгінгі күні оның қолында Мелс Өзбековтің өз қолымен нотаға түсіріп жазған әндері әлі сақтаулы тұр екен. Өскелең ұрпақ үшін бұл таптырмас дүние.
Мелс Өзбеков – жүрегі кең, жалғыз дәнді жарып берер жомарт жан болған деседі. Бұрынғы сал-серілердің жолымен еліміздің түрлі аймақтарында болып, өнерге сусап жүрген, ән-күйді сағынып қалған халықтың қошеметіне бөленді. Елінің еркесі болды. Сазгер қазақ елінің біршама жеріне ат шалдырып, мереке орнатты. Сол бір думанды күндерде М.Өзбековтің зау тұлғаларға бітер мәрттікпен талай әндерін тарту еткенін көңілі дария халықтан естиміз.
Сазгер М.Өзбековтің «Келші, Айым», «Келші Құланға», «Ақ тамақ қарлығаштар» секілді төл туындылары ән сүйер қауымның жоғары бағасына ие болды. Ал «Тобылғы сай» – Мелстің шоқтығы биік әндерінің бірі. Бұл әннің халық арасында кең таралуына байланысты көп жылдар бойы «халық әні» деп айтылып келді. «Тобылғы сай» әнінің алғашқы орындаушысы ретінде танылған белгілі әнші Жанар Айжанова өзінің бір сұқбатында: «Әнді маған 1987 жылы жаркенттік айтыскер ақын, сазгер, әнші Жандарбек Бегімбетов берді. Бірақ ол «халық әні» деп айтқан болатын. Кейіннен Жандарбектің өзі де қайтыс болып кетті. Содан мен ол әнді «халық әні» деп орындап жүрдім. 1989 жылы Алматыдағы бір концертке Мелс аға мені іздеп келіпті. Ағамыз жай ғана «Тобылғы сай» менің әнім еді. Сөзін Төлеу Үшқоңыров деген ақын жазған» деп бәрін түсіндірді. Мелс ағаның атын бұрын да естуші едім. Бірақ «Тобылғы сай» әнінің авторы деп ойламаппын. Өзінің айтуынша, Қазақстан авторлар қоғамында да өз авторлығымен тіркеулі тұр екен» деген еді. Әннің халықтық сипат алуы – қалың көпшіліктің үдесінен шыға білгені. Демек бұл композитор мен ақынның кәсібилігін көрсетеді.
Жоғарыда айтыл­­­ған дүн­иелер­­­ден Мелстің мырза­лығы мен мәрттігін көреміз. Таңдай қақтырар бұрымды аруларға, елдікті мұрат тұтқан ас­ыл азаматтарға арнаған әндерінде есеп жоқ. Барған жерін өнер өлкесіне айналдыра білді. М.Өзбековтің көзін көрген жандардың айтуынша сазгердің 300-ге жуық әндері болыпты. Өнердің қасиетін түсіне білген жандарға бұл жай ғана сандар емес. Бұл шығармашылықтың шырқау биігі. Шығармашылық барысында Мелс 300 рет сезімнің ыстық алауына шарпылып, күйіп-жанды ғой. Тіпті, 300 де емес, одан да көп болуы мүмкін. Көңілі көкжиектей кең композитордің талай әні еліміздің түкпір-түкпірінде бұршақтай шашылып жатқан шығар. Бүгінгі күні халық шығармашылығы деп шырқап жүрген әндеріміздің көп бөлігі Мелстікі болуы ғажап емес… Болжау… Кім білсін?! Өкінішке орай 300-дің жартысы да бізге толық күйінде жетпеді. Есіл өнер қор болды-ау деген осы.
Осы бір тұста Мелс Өзбеков­тің өмірі мен шығармашылығына барынша тоқталып, сарасөздің серігі, өлең-сөздің жүйрігі бола білген, көпшілік қауым Кәрағаң деп білетін Кәріпжан Нүсіптің ерен еңбегін айрықша атап өткен жөн. «Өнер деген өлке бар» еңбегінде Мелстің болмыс-бітімін көркем түрде аша білген. Ол туралы ескірмес естеліктер, белгілі ақын-жазушылардың айтқан пікірлері, сазгердің басынан өткерген қиын жағдайлары жазылған. Сондай-ақ, кітапта «Ақ тамақ қарлығаштар», «Келші, Айым», «Келші Құланға», «Тобылғы сай», «Назерке», «Жазылбекшілер маршы», «Ғашық жүрек» секілді т.б. әндері нотаға түсірілген. Кітаптың болашақ ұрпақ үшін таптырмас дүние екендігін ауыз толтырып айтуға болады. Бұл таланттың тағдыр талайын тек талант түсінетіндігін көрсетеді.
Мелс Өзбековтің өнер әлемінде өзіндік қолтаңбасы бар. Оның әндері жүрек қылын шертетін лирикаға құралған. Сезім пернелерін дөп басады. Артық-ауыс нәрсе жоқ. Өнер деп туылған жанның шығармалары аспан көгінде әуелеп тұр. Осындай қайталанбас тұлғаның құрметіне аудан көлемінде біршама іс-шаралар атқарылды. Мелс Өзбековтің құрметіне аудандық мәдениет үйіне оның тегі берілді, бюст орнатылды. Өзінің туған жері Көкдөнен ауылында көше атауы сазгер есімімен аталады. Алайда бұл тек материалдық қажеттілік. Біз­ге керегі – компози­тор шығар­ма­шылығы­ның дәріптелуі. Мелс Өзбековтің туындыларын жастар арасында насихаттау керек. Сонда ғана рухани мүкәммалымыз толығып, сана көкжиегінде саз­гер шығар­маларын түсінеміз.
Осы орайда ойыма бір тәмсіл оралып тұр: «Кезінде композитор, виртуоз Вольфанг Амадей Моцарт көрермендердің алдында өнер көрсетіпті. Өзінің атақты бір симфониялық шығармасын пианинода орындайды. Орын­дағанда да жері­не жеткізеді. Шырқау көкке сам­ғата­ды. Алайда шығармасын аяқтағанда ешкім қошемет көрсетпейді. Бұ­ған ашуы келген Моцарт тағы да пианиноға қол жүгіртеді. Бәрібір ешкім шапа­лақ ұрмайды. Сонда Моцарт тапаншамен өзін өзі атып өлтірген екен. Содан кейін барып залдағы көрермендер орындарынан тік тұрып: «Моцарт, Моцарт, Моцарт» деп айқайлай жөнеліпті. Ал, Моцарт болса қолын жоғары бір сермеп, бұл дүниемен қош айтысыпты». Шынымен, біз талант­ты жандардың қадірін дүниеден өткеннен кейін барып түсінеміз. Амангелді Сембин, Шәмші Қалдаяқов, Мұқағали Мақатаев, Мелс Өзбеков секілді дарынды жандар бұл дүниеден елеусіз өтті. Олардың кәсібилігін кенеусіз дүниеге алмастырды. Бұл қоғамның айықпас дерті. Сол бір алыстан мұнартып көрінетін кезеңдерден бері әр үйдің түндігінен күндестіктің қызыл көзі сығалап тұрады. Тек қара жердің құшағына енгенде талантты жандардың бағасын кеш біліп жатамыз. Ол кезде бәрі де кеш болады. Ал, егер Мелс қайта тіріліп келсе ше?.. Біздің қоғамның кескін-келбетін көргенде не деп тіл қатар едік? Сол өз заманынан бері келе жатқан бақталастықтың жойылмағанына нали ма екен? Көгілдір экранда, сахна төрінде бой көрсетіп жүрген күлдібадам әншілерді көргенде не дер еді? Өнердің қасиеті мен қадірін қашырып, сырттан тас атып жүргендерге қарғыс айтар ма еді? Оны да кім білсін… Менің ойымша, Мелс қалың көпшілікке өзінің ойлы көздерімен қарап тұрып бір жымияр еді. Амал нешік дегендей. Кезінде нотаға түсіп, сөз жаздыру үшін ақындарға беріп үлгермей қалған өзінің әні бар еді. Сазгер дүниеден өткен соң сол әнге ақын Арғынбай Бекбосын сөз жазған. Міне, Мелс мына өмірде ғұмыры жетпей шырқай алмаған сол әнін әуелетіп, қалқытып бір орындар еді. Бүкіл жер әлемді қоңыр сазға бөлер еді. Аспан көгінде самғап жүрген құстарға өз әнін қосар еді. Сезім сергелдеңі. Мелс әнін тамылжытып барып аяқтаған соң өзінің аяулы халқына тағы бір рет жымыйып қарап, қимай қоштасып, мәңгілік мекеніне аттанар еді. Тек оның артында сағыныш пен өкінішке толы мұңды әні қалды:

Тарап айдай әлемге,
Әнім болып сен елге.
Жетсін деуші ем әнменен,
Келешекке сәлем де.

Әттең, дүние, бірақ та,
Жеткізбедің мұратқа.
Соңғы әнімді айтайын,
Берші өмір бір апта.

Қимадың ғой оны да,
Түскен ажал соңыма.
Қабірде де қарармын,
«Тобылғы сай» жолына.

Өмір емес – жалыныш,
Өмір енді – сағыныш.
Айналайын әндерім,
Арманымды алып ұш.

Ақымет Қамшыбек.

Поделиться ссылкой: