БІРЫҢҒАЙ ОРТАҚ QRQR ПАЙДА БОЛДЫ

Соңғы онжылдықта Қазақстан қолма-қол ақшасыз есеп айырысу деңгейі бойынша әлемдік көшбасшылардың қатарына енді. Алайда бұл жетістіктің көлеңкелі тұсы да болды. Нарықтың басым бөлігін санаулы ғана ірі банктер өзара бөлісіп алып, өздерінің оқшауланған инфрақұрылымын құрды. Салдарынан дүкен сөрелерінде 3-4 түрлі банктің POS-терминалы қаз-қатар тізіліп тұратын жағдай қалыпты құбылысқа айналды. Ұлттық банк бұл мәселені шешу үшін бірнеше жыл бойы дайындық жұмыстарын жүргізді. Парламенттің қолдауымен заңнамалық база бекітіліп, Ұлттық цифрлық қаржылық инфрақұрылымның іргетасы қаланды. Сынақ және пилоттық кезеңдерден сәтті өткен Банкаралық мобильді төлемдер жүйесі 19 шілдеден бастап жалпыұлттық деңгейде қолданысқа берілді.

Жүйенің бас операторы – Ұлттық төлем корпорациясы. Оның басты миссиясы – жекелеген коммерциялық алпауыттарға тәуелсіз, барлық нарық қатысушыларына тең мүмкіндік беретін бейтарап, қауіпсіз және үздіксіз цифрлық орта қалыптастыру. Қарапайым азаматтар, яғни сатып алушылар үшін сыртқы функционал тұрғысынан ештеңе өзгерген жоқ, бірақ таңдау еркіндігі шексіз артты. Бұрын дүкенге кіргенде «Сіздерде пәленше банктің QR-ы бар ма?» деп сұрау міндетті болса, енді бұл сұрақ өз маңызын жоғалтты.
Кассада тұрған кез келген жалғыз QR-кодты көресіз. Өзіңіз күнделікті қолданатын кез келген банктің (мейлі ол Halyk, Kaspi, Jusan, Freedom немесе кез келген өзге банк болсын) мобильді қосымшасын ашасыз. Қосымшадағы камераны қосып, кодты сканерлейсіз. Төлемді растайсыз. Ақша секунд ішінде сатушының шотына түседі. Ең басты артықшылығы – сатып алушылар үшін бұл сервис мүлдем тегін. Ешқандай жасырын комиссия, қосымша ұсталымдар немесе үстеме ақы алынбайды. Сонымен қатар БМТЖ аясында тек QR-мен төлеу ғана емес, сонымен бірге телефон нөмірі арқылы әртүрлі банктер арасында лезде ақша аудару мүмкіндігі де реттелген.
Ортақ QR жүйесінің ең үлкен жеңілдігі мен экономикалық пайдасын шағын және орта бизнес сезініп отыр. Бұған дейін кәсіпкерлер әр банктің клиентін жоғалтып алмау үшін бірнеше терминалды жалға алып, олардың әрқайсысына бөлек қызмет көрсету ақысын төлеуге мәжбүр болатын.Жаңа жүйенің бизнеске беретін басты пайдасы инфрақұрылымдық шығындарды қысқарту. Енді кассаға 4-5 терминал үйіп қоюдың қажеті жоқ. Бір ғана банкпен келісімшарт жасасып, бір ғана POS-терминал немесе баспадан шыққан жалғыз QR-код тақтайшасын қою жеткілікті. Ол кодты елдегі барлық банктердің қосымшалары бірдей оқи береді.Комиссиялық жүктеменің азаюы: Ұлттық банк бекіткен ереже бойынша, ортақ QR арқылы өзге банктен жасалған төлемдер үшін алынатын комиссия мөлшері қолданыстағы стандартты банк картасымен төлем қабылдау комиссиясынан жоғары болмауы тиіс. Мемлекет кәсіпкерлерді бұл жүйеге күштеп міндеттемейді. Егер бизнес иесі бұрынғыдай бірнеше банктің жеке QR белгілерін қатар қолданғысы келсе, оған шектеу қойылмайды. Алайда ортақ жүйенің тиімділігі нарықтық бәсеке арқылы бизнесті өзіне тартып жатыр.
Төлем жүйесінің ішкі құрылымы мен қаржылық ағындары қалай реттеледі? Бұл сұрақ көптеген сарапшылар мен кәсіпкерлерді мазалайтыны анық. Ортақ QR механизмінде банктер арасындағы есеп айырысу ашық әрі халықаралық стандарттарға сай жасалған. Егер сатып алушы мен сатушы бір банктің клиенті болса, тарифті ішкі саясатқа сай сол банктің өзі реттейді. Ал егер транзакция әртүрлі банктер арасында жүрсе, комиссия былайша қалыптасады. Жалпыға ортақ карталар мен шоттарға комиссия 1 пайызға дейін төмендетілген. Премиум санаттағы шоттарға комиссия 1,2 пайызды құрайды. Суперпремиум санаттағы шоттарға комиссия 1,4 пайыз деңгейінде бекітілген.Төленген комиссияның 1 пайызы сатып алушының банкіне аударылады. Бұл өте маңызды қадам, өйткені банктер осы үлестің есебінен өз клиенттеріне үйреншікті болып қалған кэшбэктер мен бонустарды төлеуді жалғастыра алады. Ал комиссияның қалған бөлігі кәсіпкерге POS-терминал қызметін ұсынып отырған эквайер-банкке тиесілі болады. Жүйенің техникалық операторы саналатын Ұлттық төлем корпорациясы бұл транзакциялардан өз пайдасына небәрі 0,05 пайыз ғана ұстайды, ал телефон нөмірімен жасалатын аударымдардан ешқандай комиссия алмайды. Бұл – мемлекеттің коммерциялық мақсатты көздемей, тек қолайлы инфрақұрылым жасауға ұмтылысын көрсетеді.
Бірыңғай QR енгізілгенге дейін Қазақстанның цифрлық төлем нарығында белгілі бір деңгейде монополиялық немесе олигополиялық сипат байқалатын. Ірі финтех алпауыттары өздерінің терминалдары мен инфрақұрылымын барынша кеңейтіп, өзге кішігірім банктердің нарыққа кіруіне жол бермейтін. Ортақ QR бұл теңсіздікті толығымен жойды. Жүйенің іске қосылуына байланысты нарықта мынадай маңызды құбылыстар орын алуда. Шағын банктердің мүмкіндігі артты. Енді жаңадан ашылған немесе ШОБ-қа бағытталған шағын банктер миллиондаған қаржы жұмсап, елдің түкпір-түкпіріне өз терминалдарын орнатуға міндетті емес. Олар өз қолданбаларына ортақ QR-ды интеграциялау арқылы бірден дайын инфрақұрылымға қол жеткізеді. Маркетингтік бәсеке жаңа деңгейге шықты. Қазір банктер тек қызмет сапасы, кэшбэк көлемі, несиелендіру шарттары және мобильді қолданбаның ыңғайлылығы бойынша жарысуға мәжбүр.
Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов пен оның орынбасары Бинұр Жәленов атап өткендей, ірі банктердің барлығы дерлік техникалық тұрғыдан жүйеге қосылып бітті. Алайда мұндай ауқымды платформаны бір күнде мінсіз іске қосып кету оңай шаруа емес.Қаржы сарапшыларының айтуынша, алғашқы апталарда кейбір сауда нүктелерінде немесе белгілі бір банктер арасында қызметтің қолжетімділігінде кішігірім техникалық іркілістер немесе кезең-кезеңімен қосылу процестері байқалуы мүмкін. Бұл – қалыпты жағдай. ҰТК мен екінші деңгейлі банктердің мамандары жүйенің тұрақтылығын тәулік бойы бақылауда ұстап отыр.Сонымен қатар қазіргі таңда кәсіпкерлер тарапынан комиссия мөлшерлемелерін одан әрі төмендету туралы ұсыныстар айтылуда. Ұлттық банк бұл мәселені назардан тыс қалдырмай, тарифтік кеңес аясында банктермен бірлесіп, бизнеске де, қаржы ұйымдарына да тиімді оңтайлы шешімдер қабылдау үстінде.
2026 жылдың 9 шілдесінен бастап іске қосылған бірыңғай банкаралық QR жүйесі – Қазақстанның цифрлық экономикасын трансформациялау жолындағы ең ірі қадамдардың бірі. Бұл реформа тек технологиялық жаңалық қана емес, бұл – нарықты монополиядан арылтуға, әділ бәсекелестікті дамытуға және ұлттық қаржылық тәуелсіздікті нығайтуға бағытталған стратегиялық шешім. Тұтынушыға – шектеусіз таңдау мен тегін қызмет, кәсіпкерге – шығындарды азайту мен артық терминалдардан құтылу мүмкіндігі берілді. Алдағы уақытта бұл жүйе толықтай бейімделіп, еліміздегі қолма-қол ақшасыз есеп айырысу мәдениетін мүлдем жаңа, жоғары сапалы деңгейге көтеретіні сөзсіз.
Эльмира БАЙНАЗАРОВА.

Поделиться ссылкой: